قالی کردستان؛ ویژگی های قالی سنندج و بیجار و نکات شست و شوی آن
قالی کردستان یکی از شناخته شده ترین انواع فرش دستبافت ایران است که به دلیل طرح های اصیل، رنگ بندی خاص، کیفیت پشم و شیوه بافت متفاوت، جایگاه ویژه ای در میان فرش های مناطق مختلف ایران دارد. شهرهایی مانند سنندج، بیجار، بانه، قروه، مریوان و مناطق عشایری کردستان از مهم ترین مراکز تولید فرش و قالیچه های کردی به شمار میروند.
در میان قالی های این منطقه، قالی سنندج و قالی بیجار شهرت بیشتری دارند. قالی بیجار به دلیل ساختار متراکم و استحکام زیاد، در میان علاقه مندان به فرش دستبافت با عنوان «قالی آهنی بیجار» نیز شناخته میشود.
شناخت ویژگی های قالی کردستان فقط برای خریداران و علاقه مندان به فرش اهمیت ندارد؛ بلکه هنگام نگهداری، جابه جایی، لکه گیری و شست و شوی این فرش ها نیز اهمیت زیادی پیدا میکند. فرش دستبافت، به خصوص نمونه های قدیمی و ارزشمند، نمیتواند بدون بررسی شرایط رنگ، الیاف، بافت و میزان پوسیدگی شسته شود.
قالی کردستان چه ویژگی هایی دارد؟
قالی های کردستان در طول سالیان طولانی تحت تأثیر شرایط جغرافیایی، فرهنگ محلی و شیوه زندگی مردم منطقه شکل گرفته اند. استفاده از پشم، رنگ های متنوع و طرح های سنتی باعث شده است که فرش های این منطقه هویت بصری مشخصی داشته باشند.
در بسیاری از قالی های قدیمی کردستان، استفاده از پشم مرغوب و گره های متراکم دیده میشود. البته مشخصات فنی همه قالی های کردستان یکسان نیست و با توجه به شهر، روستا، بافنده، دوره تاریخی و نوع فرش میتواند تفاوت داشته باشد.
در کنار قالی های شهری، قالیچه های عشایری کردستان نیز اهمیت زیادی دارند. این بافته ها معمولاً ویژگی های ساده تر و بومی تری دارند و طرح و رنگ آنها ارتباط نزدیکی با فرهنگ منطقه دارد.
مهم ترین مراکز قالیبافی کردستان
استان کردستان یکی از مناطق مهم فرشبافی ایران است و شهرها و مناطق مختلف آن سابقه قابل توجهی در تولید قالی و قالیچه دارند.
از مهم ترین مراکز قالیبافی این منطقه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سنندج
- بیجار
- قروه
- بانه
- سقز
- مریوان
- دیواندره
- اورامانات و مناطق عشایری
در میان این مناطق، سنندج و بیجار بیش از سایر نقاط با فرش های اصیل و شناخته شده کردستان ارتباط دارند.
قالی سنندج
قالی سنندج یکی از نمونه های مهم فرش دستبافت کردستان است. این قالی ها به دلیل رنگ آمیزی هماهنگ، طرح های سنتی و ویژگی های خاص بافت شناخته میشوند.
یکی از طرح های شناخته شده در قالی های سنندج، انواع نقوش ماهی درهم است. در کنار آن، طرح هایی مانند جقه، بید مجنون، گل و بلبل و برخی طرح های گل دار نیز در نمونه های مختلف دیده میشود.
در قالی های قدیمی سنندج، رنگ هایی مانند لاکی تیره، سرمه ای و آبی اهمیت زیادی داشته اند و در نمونه های جدیدتر طیف هایی مانند کرم، آبی روشن و لاکی روشن نیز بیشتر دیده میشود.
مواد اولیه قالی سنندج
پشم به دلیل رواج دامداری در منطقه، یکی از مهم ترین مواد اولیه در قالی سنندج بوده است. در بسیاری از نمونه ها از پشم برای پرز و از نخ پنبه برای تار و پود استفاده شده است.
برخی قالی ها و قالیچه های قدیمی نیز به صورت تمام پشم بافته شده اند و نمونه های نفیس تر و سفارشی با استفاده از ابریشم نیز وجود داشته است.
همین تفاوت در جنس الیاف اهمیت زیادی در زمان شست و شوی قالی دارد؛ زیرا هر نوع الیاف و هر نوع رنگرزی، واکنش متفاوتی در برابر آب، مواد شوینده، حرارت و فرآیند خشک شدن نشان میدهد.
ویژگی های فنی قالی سنندج
قالی های سنندج از نظر رجشمار، نوع گره، چلهکشی و پودکشی ویژگی های خاص خود را دارند.
در نمونه های قدیمی، رجشمار معمولاً پایین تر بوده و در نمونه های جدیدتر رجشمار بیشتری مشاهده میشود. گره های مورد استفاده نیز در مناطق مختلف تفاوت هایی داشته اند.
در برخی نمونه های قدیمی، ساختار بافت متفاوتی نسبت به قالی های امروزی دیده میشود و همین تفاوت های فنی باعث میشود که هنگام شست و شوی یک قالی قدیمی، تنها ظاهر فرش ملاک تصمیم گیری نباشد.
قالی بیجار؛ چرا به آن «قالی آهنی» میگویند؟
قالی بیجار یکی از معروف ترین فرش های منطقه کردستان است که در گذشته با نام گروس نیز شناخته میشد.
یکی از مهم ترین ویژگی های قالی بیجار، استحکام و تراکم بالای بافت آن است. استفاده از ساختار خاص پودکشی در نمونه های قدیمی باعث شده بود فرش بیجار بسیار سفت و محکم باشد و به همین دلیل در میان فرش شناسان و تجار قدیمی با نام قالی آهنی بیجار شهرت پیدا کند.
در برخی قالی های قدیمی بیجار از سه پود استفاده میشد که ساختار فرش را بسیار محکم میکرد. در قالی های امروزی ساختار بافت تغییر کرده و معمولاً از دو پود استفاده میشود.
طرح و رنگ قالی بیجار
قالی های بیجار از نظر طرح و رنگ تنوع زیادی دارند. نقوش ماهی درهم، هراتی، لچک و ترنج، شاه عباسی، گل فرنگ، گل وکیلی و گل سرخی از جمله طرح هایی هستند که در نمونه های مختلف این منطقه دیده میشوند.
رنگ های لاکی، آبی، نیلی، سبز و سرمهای نیز در قالی های بیجار کاربرد فراوان داشته اند.
در نمونه های قدیمی تر، رنگ های خاص و طبیعی بخش مهمی از هویت فرش را تشکیل میدهند. بنابراین هنگام شست و شوی چنین فرش هایی، بررسی احتمال رنگ دهی اهمیت زیادی دارد.
تفاوت قالی سنندج و قالی بیجار چیست؟
اگرچه هر دو از فرش های مهم کردستان هستند، اما از نظر ساختار، ظاهر و ویژگی های فنی تفاوت هایی دارند.
قالی سنندج بیشتر به دلیل طرح های خاص، رنگ بندی هماهنگ و بافت منطقه ای خود شناخته میشود، در حالی که قالی بیجار بیشتر به استحکام، تراکم و ساختار محکم بافت شهرت دارد.
به همین دلیل نمیتوان برای هر دو نوع فرش یک روش ثابت شست و شو در نظر گرفت.
آیا شست و شوی قالی کردستان با فرش معمولی تفاوت دارد؟
بله. یکی از مهم ترین نکات درباره شست و شوی قالی کردستان این است که قبل از شروع کار باید وضعیت فرش بررسی شود.
فرش های دستبافت ممکن است با مشکلاتی مانند موارد زیر مواجه باشند:
- پوسیدگی تار و پود
- پارگی و آسیب در شیرازه
- ضعف ریشه ها
- رنگ دهی
- آسیب دیدگی پرز
- فرسودگی ناشی از سن بالا
- لکه های قدیمی
- آسیب حشرات
- رفو یا تعمیرات قبلی
اگر این موارد قبل از شست و شو تشخیص داده نشوند، ممکن است فرآیند شست و شو باعث تشدید آسیب موجود شود.
به همین دلیل شست و شوی فرش دستبافت باید با توجه به نوع فرش، جنس الیاف، ثبات رنگ، سن فرش و وضعیت بافت انجام شود.
خطر رنگ دهی در شست و شوی قالی سنندج و بیجار
یکی از نگرانی های مهم هنگام شست و شوی فرش های دستبافت، احتمال ترکیب یا پخش شدن رنگ هاست.
این مسئله به خصوص در فرش های قدیمی، رنگشده با برخی رنگ های ناپایدار یا فرش هایی که قبلاً به شکل نامناسب شسته شده اند اهمیت بیشتری دارد.
اگر رنگ های مختلف فرش در زمان شست و شو در یکدیگر نفوذ کنند، ممکن است ظاهر نقش و نگار فرش برای همیشه تغییر کند.
بنابراین قبل از شست و شوی قالی دستبافت باید ثبات رنگ بررسی شود و روش مناسب شست و شو و خشک کردن بر اساس شرایط همان فرش انتخاب شود.
شست و شوی قالی قدیمی کردستان
قالی های قدیمی سنندج و بیجار ممکن است ارزش تاریخی و هنری بالایی داشته باشند. در چنین فرش هایی سن بالا به معنی مقاومت بیشتر نیست؛ بلکه معمولاً برعکس، الیاف در اثر گذشت زمان ضعیف تر میشوند.
پوسیدگی های پنهان، ضعف تار و پود یا آسیب های ناشی از حشرات ممکن است در نگاه اول مشخص نباشند.
به همین دلیل بهتر است قبل از شست و شوی قالی قدیمی، وضعیت آن از نظر بافت، رنگ، ریشه، شیرازه و میزان استحکام بررسی شود.
در صورتی که فرش نیاز به تعمیر یا رفو داشته باشد، بهتر است این موضوع پیش از شست و شوی اصلی مشخص شود.
آیا قالی بیجار را میتوان با روشهای معمول شست؟
استحکام معروف قالی بیجار به این معنی نیست که میتوان آن را بدون بررسی و با هر روشی شست.
قدمت فرش، نوع رنگ، جنس الیاف، وضعیت تار و پود و آسیب های قبلی همگی در انتخاب روش شست و شو تأثیر دارند.
حتی یک قالی بسیار محکم نیز ممکن است در اثر پوسیدگی پنهان، رنگ دهی یا آسیبهای قبلی نیاز به روش متفاوتی برای شست و شو داشته باشد.
بنابراین بهتر است به جای توجه صرف به عنوان «قالی آهنی»، وضعیت واقعی فرش بررسی شود.
شست و شوی تخصصی فرش دستبافت در قالیشویی حریر تهران
اگر قالی سنندج، بیجار یا دیگر فرش های دستبافت کردستان را در منزل نگهداری میکنید، شست و شوی آن را نباید مانند یک فرش ماشینی معمولی در نظر گرفت.
در قالیشویی حریر تهران فرش های دستبافت قبل از شست و شو از نظر شرایط ظاهری و فنی بررسی میشوند تا روش مناسب برای شست و شو و مراقبت از آنها انتخاب شود.
همچنین در صورت وجود آسیب هایی مانند پارگی، پوسیدگی، آسیب ریشه یا نیاز به تعمیر، امکان بررسی و استفاده از خدمات رفوگری و پرداخت فرش نیز وجود دارد.
هدف از شست و شوی فرش دستبافت فقط تمیز شدن آن نیست؛ بلکه حفظ رنگ، بافت، سلامت الیاف و افزایش طول عمر فرش اهمیت بیشتری دارد.
نکات نگهداری از قالی کردستان بعد از شست و شو
برای افزایش عمر قالی دستبافت بهتر است علاوه بر شست و شوی اصولی، شرایط نگهداری آن نیز مناسب باشد.
فرش را در معرض نور مستقیم و طولانی مدت خورشید قرار ندهید، از قرار دادن وسایل سنگین روی قسمت های خاص فرش برای مدت طولانی خودداری کنید و اجازه ندهید رطوبت برای مدت طولانی در الیاف فرش باقی بماند.
جارو کردن منظم نیز به خارج شدن گرد و غبار از میان پرزها کمک می کند. همچنین اگر فرش برای مدت طولانی قرار است انبار شود، باید در محیطی خشک، تمیز و دارای تهویه مناسب نگهداری شود.
جمع بندی
قالی کردستان بخشی مهم از میراث فرش دستبافت ایران است و قالی های سنندج و بیجار از شناخته شده ترین نمونه های آن هستند. تنوع طرح، رنگ، نوع بافت و مواد اولیه باعث شده است که هر یک از این فرش ها ویژگی های خاص خود را داشته باشند.
از سوی دیگر، همین تفاوت ها باعث می شود شست و شوی قالی کردستان، قالی سنندج و قالی بیجار نیازمند توجه بیشتری نسبت به شست و شوی فرش های معمولی باشد.
به خصوص در مورد فرش های قدیمی و ارزشمند، بررسی ثبات رنگ، وضعیت تار و پود، میزان پوسیدگی و آسیب های احتمالی قبل از شست و شو اهمیت زیادی دارد.
به خدمات تخصصی نیاز دارید، میتوانید شست و شو و وضعیت فرش را به کارشناسان قالیشویی غرب تهران در مجموعه حریر تهران بسپارید. تا متناسب با شرایط فرش، خدمات لازم برای آن انجام شود.