فرش مشهد | بررسی کامل تاریخچه، ویژگیها و هنر فرش مشهد
مقدمه
قالیبافی مشهد یکی از مهم ترین شاخه های هنر فرش بافی ایران است که ریشه در تاریخ، فرهنگ و هویت این شهر دارد. فرش مشهد نه تنها از نظر زیبایی شناسی، بلکه از نظر ارزش اقتصادی و هنری نیز جایگاه ویژهای در بازارهای داخلی و جهانی دارد. در این مقاله به بررسی کامل تاریخچه قالیبافی مشهد، ویژگیهای فرش مشهد، مشخصات فنی و هنرمندان این حوزه میپردازیم.
مشهد و پیشینه تاریخی آن
شهر مشهد به خاطر وجود آرامگاه هشتمین پیشوای شیعیان جهان حضرت رضا (ع) دارای شهرت بسیاری است. گفته شده حضرت رضا در سال دویست هجری بنا به اصرار مأمون عزیمت نمود. در بین راه مردم نیشابور از امام رضا (ع) استقبال باشکوهی به عمل آوردند.
دو سال بعد یعنی در سال 202 هجری قمری امام رضا قصد مراجعت نمود، اما در مسیر، این منطقه به «مشهد رضا» معروف شد. بهمرور زمان، نام «مشهد» بدون مضاف الیه طوس یا رضا رایج شد. واژه مشهد اسم مکان بوده و از ریشه «شهادت» گرفته شده است.
در زمان سامانیان توجه بیشتری به مرقد امام رضا شد و در دوره دیلمیان که از شیعه طرفداری میکردند، مشهد رو به توسعه و آبادانی گذاشت. در زمان سلطان محمود غزنوی نیز حصاری به دور شهر کشیده شد.
جغرافی نویسان قرن چهارم هجری از سناباد به عنوان قریه نام بردهاند و حمدالله مستوفی در نیمه اول قرن هشتم از مشهد به عنوان شهرکی یاد کرده است.
بارتولد اشپولر درباره مشهد در دوره قاجار چنین مینویسد:
«دور مشهد دیواری از گل کشیده شده است و برجهایی بر آن ساختهاند. خیابان اصلی شهر از شمال غرب به جنوب شرق کشیده شده و حرم امام در مرکز آن قرار دارد.»
در دوره قاجار، با وجود خرابی بسیاری از شهرهای ایران، مشهد به دلیل وجود حرم امام رضا (ع) وضعیت بهتری نسبت به سایر شهرها داشت.
تاریخچه قالیبافی در مشهد
تعیین تاریخ شروع قالیبافی در مشهد همانند کل خراسان با دشواریهایی همراه است. بر اساس اسناد موجود، قدیمی ترین قالی منسوب به این شهر مربوط به دوره شاه عباس صفوی (996 تا 1038 هجری قمری) است که به دستور وی برای آستان حضرت رضا (ع) بافته شده است.
در این زمینه، سیسیل ادواردز در کتاب «قالی ایران» اشاره میکند که تنها سند موجود، لیستی مربوط به سال 1302 هجری قمری است که به این موضوع اشاره دارد.
با این حال، اطلاعات دقیقی از وضعیت قالیبافی در فاصله دوره صفوی تا قرن 14 هجری در دست نیست. یکی از منابع مهم، نوشتههای شیندلر، سیاح آلمانی است که در سال 1293 هجری قمری بیان میکند:
«در مشهد پارچه ابریشمی و قالی خوب میبافند.»
با وجود این، بررسیهای ادواردز نشان میدهد که قالیبافی در مشهد در دورهای دچار رکود شده و سپس مجدداً احیا شده است. حتی نقل شده که در سال 1860 میلادی، قالیبافی در این شهر چندان فعال نبوده است.
در نتیجه، میتوان گفت قالیبافی مشهد پس از چند سده ابهام، در فاصله سالهای 1240 تا 1250 هجری شمسی دوباره احیا شد و از همان زمان مسیر رشد و پیشرفت را طی کرد.
از حدود سال 1280 هجری شمسی، فرشهای نفیس مشهد وارد بازارهای جهانی شدند و امروزه بسیاری از آنها در موزهها و کلکسیونهای معتبر جهان نگهداری میشوند.
نقش افراد تأثیرگذار در احیای قالیبافی مشهد
در احیای قالیبافی مشهد، افراد و خاندانهای مهمی نقش داشتهاند، از جمله:
- برادران عمواوغلی
- محمد ابراهیم مخملباف
- حاج علی خامنهای
این افراد از بنیانگذاران قالیبافی معاصر مشهد محسوب میشوند. همچنین بررسیها نشان میدهد که مهاجران آذربایجانی نقش مهمی در احیای این هنر داشتهاند.
ویژگیهای ظاهری فرش مشهد
طرح و نقش در قالی مشهد
از مهمترین ویژگیهای فرش مشهد، استفاده از گلهای بزرگ شاه cعباسی همراه با ساقههای ظریف است. این سبک شباهت زیادی به طرحهای اصیل هراتی دارد.
طرحهای رایج:
- لچک ترنج
- افشان
- گل فرنگ
- طرحهای اقتباسی از کرمان، کاشان و نایین
در سالهای اخیر، گرایش به طرحهای دیگر مناطق افزایش یافته که گاهی باعث کاهش اصالت طرحهای مشهد شده است.
رنگبندی در قالی مشهد
رنگهای رایج در فرش مشهد عبارتند از:
- قرمز سیر (قرمز دانه)
- عنابی
- کرم
- سبز
- آبی و سرمهای
- قهوهای
استفاده از رنگهای نامتعارف مانند صورتی در برخی طرحها، از نظر کارشناسان با اصالت فرش مشهد همخوانی ندارد.
مواد اولیه در قالیبافی مشهد
در تولید فرش مشهد از مواد زیر استفاده میشود:
- پشم (برای پرز)
- نخ پنبه (برای تار و پود)
در برخی نمونههای نفیس و قدیمی، استفاده از ابریشم نیز دیده میشود که باعث افزایش ارزش هنری و اقتصادی فرش میشود.
ابعاد قالیهای مشهد
ابعاد رایج قالیهای مشهد:
- 6 متری
- 12 متری
- 15 متری
ابعاد کوچک کمتر رایج است. در برخی نمونههای قدیمی، قالیهایی با ابعاد بسیار بزرگ (بیش از 100 متر مربع) نیز دیده شده است.
ویژگیهای فنی قالی مشهد
رج شمار
رج شمار قالی مشهد معمولاً بین 30 تا 35 است و در موارد خاص به 40 رج میرسد. در قالیهای قدیمی، رج شمار حتی تا 130 نیز گزارش شده است.
نوع گره
در قالیبافی مشهد از دو نوع گره استفاده میشود:
- گره فارسی (رایجتر)
- گره ترکی
شیرازه بافی
در گذشته، شیرازه بافی همزمان با بافت انجام میشد، اما امروزه پس از اتمام بافت انجام میشود.
پرداخت و روگیری
پرداخت فرش معمولاً با قیچیهای برقی و پس از پایان بافت انجام میشود که باعث یکنواختی سطح فرش میشود.
گلیم بافی
تقریباً تمامی قالی های مشهد دارای گلیم بافی به سبک فارسی هستند.
دار قالی
دارهای قالیبافی در مشهد:
- عمودی
- ثابت
چله کشی
چله کشی در قالی مشهد به دو روش انجام میشود:
- روش ترکی (رایج امروزی)
- روش فارسی (قدیمی و کمتر استفادهشده)
پودکشی
قالیهای مشهد معمولاً دو پوده بوده و در دسته قالیهای لول باف قرار میگیرند که استحکام بالایی دارند.
مراکز مهم قالیبافی مشهد
مهمترین مناطق تولید فرش در اطراف مشهد:
- طرقبه
- جاغرق
- شاندیز
- زشک
- نوغند
استادان و طراحان برجسته قالی مشهد
تولیدکنندگان:
- محمد عمواوغلی
- عبدالمحمد عمواوغلی
- علیخان عمواوغلی
- محمد ابراهیم مخملباف
- عباسقلی صابر
- حاج غلامرضا اخوان نساج
طراحان:
- علیپور
- میرزا حسن زرین کلک
- میرزاحسن طرحچی
- عبدالحمید صنعتکار
- سید مهدی جواهرقلم
- محمدحسین فخرالواعظین
جمعبندی
قالیبافی مشهد یکی از ارزشمندترین هنرهای سنتی ایران است که با وجود فراز و نشیبهای تاریخی، توانسته جایگاه خود را در بازارهای جهانی حفظ کند. فرش مشهد به دلیل کیفیت بالا، طراحی خاص و رنگبندی اصیل، همچنان یکی از محبوبترین فرشهای ایرانی محسوب میشود
قالیشویی حریر تهران با توجه به شناختی که نسبت به فرش های مناطق مختلف دارد می داند که چگونه از این هنر گرانبها محافظت کند.
گروه تحقیق و تحریر قالیشویی حریر تهران