راهنمای جامع شناخت انواع گره فرش؛ اصالت، ساختار و تاریخچه بافت قالی
راهنمای جامع شناخت انواع گره فرش؛ اصالت، ساختار و تاریخچه بافت قالی
بررسی ساختار و اصالت فرش دستباف، یکی از جذاب ترین مباحث در هنر قالی بافی است. ارزشگذاری، مرمت و حتی فرآیند شستشوی فرش دستباف در مراکز تخصصی نظیر قالیشویی حریر تهران، کاملاً وابسته به شناخت نوع بافت و گره های بهکار رفته در آن است. در این مقاله تخصصی، به بررسی دقیق مفهوم گره، انواع متداول آن (ترکی و فارسی) و گره های جدید و مخرب در صنعت فرش بافی میپردازیم.
گره فرش چیست؟ (عامل اصلی تمایز قالی از سایر زیراندازها)
گره یا ریشه، عامل اصلی تمایز فرش با کلیه زیراندازهای دیگر مانند جاجیم، گلیم، ورنی و… است.
تعریف علمی گره: پیچیدن و چرخاندن نخ پشم (خامه) به دور یک جفت تار زیر و رو، به نحوی که دو سر نخ پس از پیچیدن به دور چله ها از روی فرش بیرون بیاید و یک پرز دولا را در سطح فرش تشکیل دهد.
کارشناسان قالیشویی حریر تهران معتقدند که تراکم و سلامت همین گره هاست که طول عمر و ارزش مادی و معنوی یک فرش را تعیین میکند و این گره فرش دستبافت است که زیبایی فرش و اصلات و هنر آن را دوچندان می کند.
آشنایی با روش های متداول گره زدن در ایران
بافندگان در سراسر مناطق ایران، به طور کلی از دو نوع گره اصلی و متداول برای بافت فرش استفاده میکنند:
- گره فارسی (نامتقارن)
- گره ترکی (متقارن)
۱. گره فارسی (گره نامتقارن)
در این شیوه، بافندگان از چاقو یا کاردک های فارسی که فاقد قلاب است استفاده میکنند.
- نحوه بافت: ابتدا مقداری از نخ پشم مطابق با رنگ نقشه فرش انتخاب میشود. در حالی که کاردک بافت در دست راست قرار دارد، با دو انگشت سبابه و شست دست چپ، سر خامه جدا شده نگه داشته میشود. سپس با انگشت سبابه و شست دست راست، یک جفت چله زیر و رو گرفته شده و حدود الی سانتی متر از خامه، ابتدا از پشت چله رو عبور داده میشود. در نهایت پس از گرداندن آن از دور چله زیر، از میان دو چله زیر و رو به جلو هدایت شده و با کاردک مقداری اضافی آن قطع میگردد.
- علت نام گذاری به عنوان نامتقارن: نحوه پیچیدن نخ پشم به دور هر دو تار فرش یکسان نیست. اگر با یک خط فرضی گره را به دو نیمه طولی تقسیم کنیم، دو نیمه آن هم شکل نخواهند بود.
- انواع گره فارسی: این گره به دلیل کاربرد وسیع در مناطق فارسی زبان و مرکز ایران به این نام شهره است. بسته به عادت بافنده، میتواند نامتقارن چپ یا نامتقارن راست باشد. از آنجا که اغلب بافندگان گره را از چپ به راست میزنند، نوع نامتقارن چپ متداولت ر است و خواب پرزها در این قالی ها تقریباً به سمت چپ متمایل میباشد.
۲. گره ترکی (گره متقارن)
برای بافت به این روش، از چاقوی قلاب دار استفاده میشود.
- نحوه بافت: ابتدا با نوک قلاب، چله زیر به جلو آورده شده و خامه پشم توسط دست چپ به دور آن چرخیده میشود؛ به طوری که سر خامه از میان دو تار زیر و رو داخل شده و پس از دور زدن از پشت تار زیر، به جلو هدایت شود. سپس نوک قلاب از پشت تار رو گردانده شده، امتداد سر خامه را گرفته و از میان دو تار بیرون میکشد. در انتها لبه تیز قلاب، خامه را برش میزند.
نکته طلایی بافت: در هر دو روش فارسی و ترکی، تیغه قلاب و کاردک باید کاملاً تیز باشد. کند بودن تیغه باعث ریش شدن سر پرزها میشود؛ چرا که به جای برش تمیز، از قدرت دست برای بریدن استفاده شده و این کشش باعث بیرون آمدن نامتناسب لیف های پشم از میان نخ تابیده میگردد. فرش هایی که با ابزار کند بافته شده اند، در فرآیند خدمات ترمیم فرش و شستشو در قالیشویی حریر تهران نیاز به مراقبت ویژه ای دارند تا آسیب پرزها پدیدار نشود.
ریشه یابی تاریخی و جغرافیایی گره ترکی و فارسی
برخلاف تصور عموم، نام گذاری ترکی و فارسی نباید این توهم را ایجاد کند که گره ترکی اصالتاً متعلق به ترکان و گره فارسی متعلق به ایرانیان است. دکتر علی حصوری در کتاب فرش سیستان بررسی جامعی در این باره انجام داده که خلاصه آن به شرح زیر است:
- اصالت ایرانی اقوام شمال: کلمه “ترک” در تاریخ معاصر دچار خلط مبحث شده است. دانشمندان اثبات کرده اند اقوام شمال ایران (مانند هون ها، هفتال ها و سکاها) از تیره های ایرانی یا آریایی بوده اند و نه ترک. نام های کهن مناطقی چون ترفان، ختن، سمرقند، بخارا، اوزکند و مناطقی در قفقاز همگی ریشه در زبان های ایرانی دارند.
- آمیختگی کلمه تور و ترک: طبق تحلیل های علی حصوری در دوره اسلامی به نادرست کلمه «تور» به «ترک» تبدیل شد. قوم تور (سکاهای شرقی) که نام شاهان آن ها مانند افراسیاب و گرسیوز کاملاً ایرانی است، مبدع این نوع بافت بوده اند.
- گره ترکی همان گره سکایی است: کهن ترین نشانه این گره در قالی پازیریک دیده میشود که متعلق به حداقل هزار سال قبل از ورود ترکان به تاریخ (پیش از قرن پنجم میلادی) است. بنابراین، گره ترکی در واقع گره متقارن سکایی (فنی از شمال ایران) است.
- شواهد رواج گره ها: این گره در غرب دریای خزر (آذربایجان و زنجان) رواج دارد. حتی در ترکیه نیز شواهد بسیاری حکایت از بنیاد ایرانی قالی دارد و شهرت گره ترکی به «قیوردز» صرفاً به دلیل آشنایی ابتدایی اروپاییان با قالی آسیای صغیر بوده است. در مقابل، در جنوب رشته کوه البرز، خراسان، افغانستان تا کردستان، گره فارسی رایج است.
نتیجه تحلیل علی حصوری: قالی بافی ابتکار مشترک ایرانیان شمالی و جنوبی است؛ با این تفاوت که جنوبی ها «گره فارسی (نامتقارن)» و شمالی ها «گره ترکی (متقارن)» را ابداع کردند.
آشنایی با گره های جدید در فرشبافی (تصویربافی)
طی دو دهه اخیر، با رواج طرح های تصویری و قالی های عکس دار، گره های جدیدی ابداع شده اند که ساختار متفاوتی دارند:
- گره اسپانیولی: بیشتر در اسپانیا و همچنین در بافت گل برجسته های قالی های تصویری تبریز ( تابلو فرش ) به دلیل سادگی کاربرد دارد.
- گره قرضی: به دو دسته تقسیم میشود؛ گره هایی که خامه فرش در آن ها با یک ساق یا با دو ساق از خانه فرش عبور میکند.
- گره آویز: عمدتاً برای بافت طرح های تصویری مانند صورت و فرش های درشت بافت استفاده میشود.
- دیگر گره ها: گره هنری تک تاری، گره مغلوب، نیم گره، گره دورنگ و…
بررسی گره های قدیمی و خاص (سنه و یو)
- گره سنه: نوع خاصی از گره است که شباهت زیادی به گره فارسی امروزی دارد و در قالی های قدیمی سنندج رواج داشته است.
- گره یو (U) یا بیگره بافی: این گره که امروزه در کرمان رایج است، از قدیمی ترین انواع گره فرش محسوب میشود. کاوش های باستان شناسی نشان میدهد قالی ایران پیش از اسلام و در اوایل دوره اسلامی (در مصر و آسیای مرکزی) با همین گره شکل بافته می شده است.
هشدار کارشناسان فرش و قالیشویی حریر تهران:
متاسفانه امروزه برخی بافندگان کرمان از گره یو به خاطر سهولت کار، به عنوان نوعی تقلب در بافت استفاده میکنند. در این روش به علت عدم چرخش کامل نخ پشم به دور تارهای زیر و رو، دوام و استقامت فرش به شدت کاهش مییابد.
در اصطلاح محلی به این روش «کمون شی» (کمان شیب) نیز میگویند؛ زیرا بافندگان برای بافت راحت تر، کمان های دار قالی کرمان را به سمت پایین میآورند تا تارهای زیر در جلوی تارهای رو قرار گیرند و خامه را به صورت عبور دهند.
گره های مخرب و تقلب در بافت
گره جفتی؛ عامل کاهش عمر فرش
یکی از روش های مخرب که پایداری فرش را به خطر میاندازد، گره جفتی است. در این روش، بافنده به جای یک جفت تار، خامه را به دور دو جفت تار چله (چهار تار) می پیچاند.
- پیامدها: مصرف پشم کاهش یافته، فرش حالت پوک پیدا میکند و عمر مفید آن به شدت کم میشود. این گره معمولاً فقط در بخش های ساده و فاقد نقشِ فرش استفاده میشود. فرش های دارای گره جفتی در هنگام شستشو حساس تر هستند و متخصصان قالیشویی حریر تهران همواره توصیه میکنند شستشوی اینگونه فرش های کم تراکم را حتماً به مراکز مجاز و باسابقه بسپارید تا از آسیب به ساختار آن جلوگیری شود.
ساختار گره بافی در چین، تبت و نپال
در کشورهای چین، تبت و نپال نیز گره هایی شبیه به گره فارسی، ترکی و یو ( ) دیده میشود، اما نحوه پیچش نخ متفاوت و به صورت «پیچ باف» است:
- میله ای شبیه به میله بافتنی در جلوی چله ها قرار میگیرد.
- نخ پشم به دور میله و تارهای فرش عبور داده میشود.
- پس از ۱۵ الی ۲۰ گره، میله را خارج کرده و عملیات را در امتداد رج تکرار میکنند.
- با برداشتن میله و چیدن سرپرزها، اتصال نخ ها از بین رفته و هر گره مستقل میشود.
این ساختار شباهت زیادی به گره جفتی فارسی دارد که با کمک میله ایجاد شده است. البته در برخی موارد، دو طرف هر رج بافت (حاشیه ها) برخلاف گره های میانی، برای استحکام بیشتر از نوع ترکی (با کمک میله) بافته میشود.
سخن پایانی
شناخت نوع گره قالی، کلید اصلی حفظ و نگهداری اصولی آن است. اگر صاحب فرش های نفیس با گره های ظریف فارسی و ترکی، یا قالیهای حساس کرمانی با بافت کمانشیب هستید، قالیشویی حریر تهران با بهرهگیری از متخصصان مجرب و متدهای شستشوی علمی، آماده است تا از اصالت و سلامت فرشهای شما محافظت کند.