آسیب شناسی قالی دستباف (بخش دوم)؛ تأثیر نور، آبوهوا و آلودگی هوا بر فرش
در بخش اول آسیبشناسی قالی دستباف، عوامل زنده آسیبرسان مانند بید، قارچ، کپک و سایر آفات فرش را بررسی کردیم. اما بسیاری از خسارتهایی که به فرشهای دستباف وارد میشوند، نه توسط موجودات زنده بلکه توسط عوامل محیطی و غیرزنده ایجاد میشوند. نور خورشید، آلودگی هوا، تغییرات دما و شرایط آبوهوایی از مهمترین عواملی هستند که میتوانند به مرور زمان باعث کاهش کیفیت، رنگپریدگی و فرسودگی فرش شوند.
شناخت این عوامل و رعایت اصول نگهداری میتواند عمر فرش دستباف را به میزان قابل توجهی افزایش دهد و از هزینههای سنگین ترمیم و مرمت جلوگیری کند.
چرا شرایط محیطی برای فرش دستباف اهمیت دارد؟
فرش دستباف از الیاف طبیعی مانند پشم، پنبه و ابریشم ساخته میشود. این الیاف در برابر تغییرات محیطی حساس هستند و در صورت قرار گرفتن طولانی مدت در شرایط نامناسب، ساختار خود را از دست میدهند.
برخلاف آسیبهای ناشی از حشرات که معمولاً بهسرعت قابل مشاهده هستند، آسیبهای محیطی به آرامی ایجاد میشوند. به همین دلیل بسیاری از صاحبان فرش زمانی متوجه مشکل میشوند که بخشی از خسارت وارد شده و جبران آن دشوار است.
تأثیر آبوهوا بر دوام فرش دستباف
آبوهوا مجموعهای از عوامل مانند دما، رطوبت، نور خورشید و کیفیت هوا را شامل میشود. هر یک از این عوامل میتوانند به تنهایی یا در کنار یکدیگر بر سلامت فرش تأثیر بگذارند.
در مناطق بسیار مرطوب، احتمال پوسیدگی الیاف و رشد عوامل زیستی افزایش پیدا میکند. در مقابل، در مناطق بسیار خشک، الیاف طبیعی به تدریج شکننده شده و مقاومت خود را از دست میدهند.
همچنین تغییرات مداوم دما و رطوبت باعث انقباض و انبساط الیاف شده و در بلندمدت به ساختار فرش آسیب میزند.
نشانههای آسیب ناشی از شرایط آبوهوایی
- کاهش انعطافپذیری فرش
- خشک و شکننده شدن الیاف
- تغییر شکل یا موجدار شدن سطح فرش
- کدر شدن رنگها
- کاهش استحکام تار و پود
نور خورشید؛ یکی از مهمترین عوامل تخریب فرش
بسیاری از افراد تصور میکنند نور خورشید فقط باعث روشنتر شدن فضای خانه میشود، اما تابش مستقیم نور میتواند یکی از مهمترین عوامل آسیب به فرش دستباف باشد.
مطالعات انجام شده در حوزه حفاظت از منسوجات نشان میدهد که قرار گرفتن طولانی مدت فرش در معرض نور شدید، موجب تخریب تدریجی رنگها و کاهش مقاومت الیاف میشود.
این آسیب معمولاً به آرامی ایجاد میشود و در ابتدا تنها به صورت تفاوت رنگ در برخی قسمتهای فرش دیده میشود، اما در ادامه میتواند ساختار الیاف را نیز تضعیف کند.
سه عامل اصلی در شدت آسیب نور
شدت آسیب ناشی از نور به سه عامل وابسته است:
1. شدت تابش نور
هرچه شدت نور بیشتر باشد، سرعت تخریب رنگها و الیاف نیز بیشتر خواهد بود. فرشهایی که در مقابل پنجرههای جنوبی یا زیر نور مستقیم آفتاب قرار دارند، بیش از سایر فرشها در معرض آسیب هستند.
2. مدت زمان تابش
حتی اگر شدت نور زیاد نباشد، قرار گرفتن طولانی مدت فرش در معرض نور میتواند خسارت قابل توجهی ایجاد کند. به همین دلیل نور ملایم در مدت طولانی نیز ممکن است همان اندازه مخرب باشد که نور شدید در مدت کوتاه.
3. اشعههای موجود در نور
بخش قابل توجهی از تخریب فرش ناشی از اشعه ماوراء بنفش یا UV است. این اشعه با شکستن ساختار مولکولی رنگها و الیاف، موجب تغییر رنگ و کاهش استحکام فرش میشود.
اشعه UV چگونه به فرش آسیب میزند؟
اشعه فرابنفش یکی از مخربترین بخشهای نور خورشید برای منسوجات است. این اشعه به مرور زمان باعث تجزیه پیوندهای شیمیایی موجود در الیاف طبیعی میشود.
نتیجه این فرآیند عبارت است از:
- رنگپریدگی تدریجی
- کاهش شفافیت رنگها
- شکنندگی الیاف
- کاهش استحکام فرش
- فرسودگی زودرس
فرشهای ابریشمی به دلیل ساختار ظریفتر خود معمولاً سریعتر از فرشهای پشمی در برابر نور آسیب میبینند.
چرا بعضی قسمتهای فرش بیشتر رنگ میبازند؟
اگر دقت کرده باشید، گاهی تنها بخشی از فرش دچار رنگپریدگی میشود. این موضوع معمولاً به دلیل تابش نامتقارن نور است.
برای مثال:
- بخشی از فرش زیر نور پنجره قرار دارد.
- قسمتی از فرش توسط مبلمان پوشیده شده است.
- نور فقط در ساعات مشخصی به یک نقطه میتابد.
در نتیجه پس از مدتی اختلاف رنگ میان بخشهای مختلف فرش ایجاد میشود.
روشهای محافظت از فرش در برابر نور خورشید
برای کاهش آسیبهای ناشی از نور میتوان اقدامات سادهای انجام داد:
- استفاده از پردههای ضخیم یا کرکره
- نصب شیشههای ضد UV
- جابهجایی دورهای فرش
- تغییر محل مبلمان در فواصل زمانی مشخص
- استفاده از نور غیرمستقیم در فضاهای نمایشگاهی
این اقدامات ساده میتوانند سالها به عمر فرش اضافه کنند.
آلودگی هوا و تأثیر آن بر فرش دستباف
یکی دیگر از عوامل کمتر شناخته شده در آسیبشناسی فرش، آلودگی هوا است. در شهرهای بزرگ، هوای محیط حاوی ذرات معلق، دود خودروها، آلایندههای صنعتی و ترکیبات شیمیایی مختلف است.
این ذرات به مرور زمان در میان پرزهای فرش نفوذ کرده و علاوه بر ایجاد آلودگی ظاهری، باعث فرسودگی تدریجی الیاف میشوند.
مهمترین آلایندههای مضر برای فرش
برخی از آلایندههای رایج عبارتاند از:
- دیاکسید گوگرد
- اکسیدهای نیتروژن
- گرد و غبار شهری
- ذرات فلزی معلق
- دود ناشی از وسایل نقلیه
- ترکیبات گوگردی
این مواد به مرور زمان با رطوبت موجود در هوا ترکیب شده و شرایط نامناسبی برای الیاف فرش ایجاد میکنند.
تأثیر اکسیداسیون بر رنگ و الیاف فرش
حتی اکسیژن موجود در هوا نیز میتواند در برخی شرایط باعث تخریب تدریجی مواد شود. این فرآیند که اکسیداسیون نام دارد، یکی از عوامل کاهش درخشندگی رنگها و فرسودگی تدریجی الیاف محسوب میشود.
البته این فرآیند بسیار آهسته است اما در کنار نور، رطوبت و آلودگی هوا میتواند اثرات قابل توجهی بر فرش داشته باشد.
بهترین محیط برای نگهداری فرش دستباف
برای افزایش طول عمر فرش، بهتر است شرایط زیر فراهم شود:
- نور مستقیم خورشید به حداقل برسد.
- تهویه مناسب وجود داشته باشد.
- گرد و غبار به صورت منظم پاک شود.
- رطوبت محیط کنترل شود.
- فرش در مجاورت منابع گرمایی شدید قرار نگیرد.
- از تماس مستقیم فرش با پنجرههای آفتابگیر جلوگیری شود.
جمعبندی
نور خورشید، اشعه فرابنفش، آلودگی هوا و شرایط نامناسب آبوهوایی از مهمترین عوامل غیرزنده آسیبرسان به فرش دستباف هستند. این عوامل معمولاً به آرامی و در طول زمان باعث رنگپریدگی، کاهش مقاومت الیاف و فرسودگی فرش میشوند. با رعایت اصول نگهداری و کنترل شرایط محیطی میتوان از بسیاری از این آسیبها جلوگیری کرد و عمر فرش را به شکل قابل توجهی افزایش داد.
در بخش سوم این مجموعه، نقش گرما، رطوبت و کیفیت مواد اولیه در دوام و ماندگاری فرش دستباف را بررسی خواهیم کرد.
قالیشویی حریر تهران با تکیه بر تجربه، تخصص و تجهیزات حرفهای، آماده ارائه خدمات ترمیم فرش به صورت کاملا تخصصی و شستشوی فرش می باشد.
گروه تحقیق و تحریر قالیشویی حریر تهران